Trong khuôn khổ hai học phần Human Rights & National Policies (Quyền con người và Chính sách Quốc gia) và Politics & Development (Chính trị và Phát triển), Khoa Quốc tế học (FIS) – Trường Đại học Hà Nội đã vinh dự đón tiếp bà Esther Van Nes – Tham tán Chính trị, Kinh tế và Quan hệ Công chúng, Đại sứ quán Canada tại Việt Nam đến tham dự và chia sẻ với tư cách diễn giả đặc biệt tại buổi hội thảo chuyên đề: “Implementing Human Rights Commitments: Canada’s Experience” (Thực thi các cam kết về quyền con người: Kinh nghiệm từ Canada).
Từng có hơn 5 năm sinh sống tại Geneva và đảm nhiệm vai trò Cố vấn Pháp lý tại Phái đoàn Thường trực Canada bên cạnh Liên Hợp Quốc (Mission Legal Adviser), bà Esther Van Nes đã mang đến cho giảng viên và sinh viên FIS những góc nhìn thực tiễn sâu sắc từ hậu trường ngoại giao đa phương cũng như cơ chế vận hành chính sách nội địa của Canada.
🇨🇦 Từ cam kết quốc tế đến thực tiễn nội địa: 4 trụ cột trong kinh nghiệm của Canada
Mở đầu buổi chia sẻ, diễn giả nhấn mạnh một thông điệp cốt lõi: Hiệu quả thực thi các cam kết quốc tế về quyền con người không chỉ nằm ở chữ ký phê chuẩn, mà phụ thuộc phần lớn vào chất lượng của cơ chế điều phối, tổ chức thực hiện và giám sát trong nước.
Kinh nghiệm của Canada được bà hệ thống hóa qua 4 điểm trọng tâm:
-
Trách nhiệm của cả hệ thống chính trị (Whole-of-system approach): Với đặc thù là một nhà nước liên bang, trách nhiệm bảo đảm quyền con người tại Canada được chia sẻ giữa chính quyền liên bang, các tỉnh và vùng lãnh thổ, cùng sự tham gia đồng bộ của cả ba nhánh quyền lực (hành pháp, lập pháp, tư pháp) và các tổ chức xã hội.
-
Quy trình 4 bước chuyển hóa công ước quốc tế: Việc Canada ký kết một công ước quốc tế không đồng nghĩa văn bản đó tự động trở thành luật nội địa. Thay vào đó, chính phủ phải trải qua 4 bước chặt chẽ:
-
Ký kết và phê chuẩn công ước (xác lập cam kết với cộng đồng quốc tế).
-
Rà soát pháp luật hiện hành để đánh giá mức độ tương thích.
-
Sửa đổi luật hoặc ban hành chính sách mới nếu còn khoảng trống (ví dụ: xây dựng các quy định hỗ trợ học sinh khuyết tật trong hệ thống trường học).
-
Triển khai trên thực tế thông qua các cơ quan chức năng có thẩm quyền.
-
-
Cơ chế phối hợp liên ngành 3 cấp độ: Để bảo đảm tính thông suốt từ hoạch định đến thực thi, Canada duy trì hệ thống điều phối gồm:
– Cấp Bộ trưởng (FMHR) chịu trách nhiệm trao đổi và định hướng chính sách;
– Cấp Quan chức cấp cao (SOCHR) điều phối các công việc liên ngành;
– và Cấp Chuyên viên (CCOHR) trực tiếp triển khai, theo dõi tiến độ.
-
Quy trình 5 bước của Cơ chế Quốc gia về Thực hiện, Báo cáo và Theo dõi (NMIRF): Khép kín chu trình trách nhiệm giải trình với Liên Hợp Quốc, từ bước tiếp nhận danh mục vấn đề cần báo cáo từ các cơ quan công ước của LHQ, phối hợp liên ngành xây dựng báo cáo, tham gia phiên đối thoại trực tiếp, tiếp nhận khuyến nghị cho đến theo dõi thực thi sau đối thoại. Thông thường, các chu trình rà soát và phối hợp phản hồi nghĩa vụ báo cáo này kéo dài khoảng 6 tháng.
Bà Esther Van Nes tại Hội thảo chuyên đề
💬 Những “khoảng xám” pháp lý và phiên thảo luận sôi nổi đậm chất FISers
Không khí hội thảo trở nên gần gũi và cởi mở ngay từ những phút đầu khi bà Esther Van Nes bày tỏ sự xúc động trước tinh thần ham học hỏi của sinh viên FIS:
“Đây thực sự là một dịp hiếm hoi và ý nghĩa để cô có thể chia sẻ trực tiếp những trải nghiệm thực tế của bản thân trong suốt thời gian làm việc cùng Liên Hợp Quốc.”
Sự cởi mở của vị Tham tán Chính trị đã truyền cảm hứng để sinh viên Khoa Quốc tế học đặt ra hàng loạt câu hỏi phản biện sắc sảo, liên hệ trực tiếp giữa lý thuyết quản trị toàn cầu với thực tiễn pháp lý tại cả Canada và Việt Nam:
-
Dung hòa giữa Thông luật (Common Law) và Dân luật (Civil Law): Trả lời thắc mắc về cách Canada duy trì sự nhất quán khi các tỉnh bang có thẩm quyền lập pháp riêng (như bang Quebec áp dụng truyền thống Dân luật trong phần lớn lĩnh vực luật tư, trong khi các tỉnh khác dùng Thông luật), bà Van Nes lý giải rằng Canada không ép buộc mọi tỉnh ban hành các đạo luật giống hệt nhau. Thay vào đó, thông qua cơ chế điều phối liên bang – tỉnh – vùng lãnh thổ, mỗi cấp chính quyền có thể linh hoạt sử dụng công cụ pháp lý phù hợp để hoàn thành nghĩa vụ quốc tế chung thuộc thẩm quyền của mình.
-
Tính liên tục khi chuyển giao chính phủ: Trước câu hỏi về việc thay đổi đảng cầm quyền có thể làm gián đoạn các chính sách nhân quyền hay không, diễn giả khẳng định cần phân biệt rạch ròi giữa chính sách của từng nhiệm kỳ chính phủ và nghĩa vụ pháp lý mang tính hiến định, điều ước quốc tế. Một chính phủ mới có thể điều chỉnh ngân sách hoặc ưu tiên chương trình, nhưng mọi sự thay đổi đều phải nằm trong khuôn khổ pháp luật và chịu sự giám sát chặt chẽ của Tòa án, Quốc hội cũng như cơ chế báo cáo của Liên Hợp Quốc.
-
Tham vấn trẻ em và những “khoảng xám” (Grey areas) trong lập pháp: Liên hệ với các phiên thảo luận gần đây tại Quốc hội Việt Nam về Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), đặc biệt về việc lấy ý kiến người dưới 18 tuổi đối với quy định hiến mô, hiến tạng, một sinh viên đã đặt câu hỏi về góc nhìn của Canada trong việc tham vấn trẻ em khi xây dựng luật. Bà Van Nes đánh giá đây là một vấn đề rất hay và thừa nhận rằng trong lập pháp quốc gia lẫn các công ước quốc tế luôn tồn tại những “khoảng xám” (grey areas) đầy thách thức. Theo bà, độ tuổi sinh học không phải lúc nào cũng là thước đo tuyệt đối cho năng lực ra quyết định: thực tế có những bạn trẻ 16 hay 18 tuổi đã đủ chín chắn để đối diện với những lựa chọn hệ trọng của cuộc đời, nhưng cũng có những người ở tuổi 25–27 vẫn có thể đưa ra quyết định thiếu cân nhắc. Đây là bài toán phức tạp đòi hỏi mỗi quốc gia phải thận trọng cân bằng giữa quyền tham gia và cơ chế bảo vệ người chưa thành niên.
Buổi hội thảo khép lại với nhiều góc nhìn đa chiều và thực tiễn, giúp sinh viên Khoa Quốc tế học không chỉ nắm vững kiến thức chuyên ngành về chính sách công và luật nhân quyền quốc tế, mà còn rèn luyện tư duy phản biện sắc bén của những công dân toàn cầu trong tương lai.
Khoa Quốc tế học chân thành cảm ơn Đại sứ quán Canada luôn dành sự yêu mến và đồng hành cùng Khoa và các bạn sinh viên đang theo học tại Khoa!
