Hai mươi mốt ngày sống cùng một cộng đồng giữa núi rừng Đông Bắc, một sinh viên Khoa Quốc tế học viết lại những gì mình học được — phần lớn không nằm trong bất kỳ bảng hỏi nào.
Trước khi lên đường
Mình đến với khoá học này qua lời gợi ý của các thầy cô tại khoa Quốc tế học, một lời gợi ý mà càng nghĩ lại, mình càng thấy nó đúng lúc. Mình lên đường với mong muốn đem những gì đã học trên giảng đường – lý thuyết về chính sách, về bản sắc, về sự chuyển đổi xã hội – ra khỏi trang sách, để thử thách xem chúng có còn đứng vững khi va chạm với đời sống thật hay không. Nhưng hơn cả một phép thử về tri thức, đây còn là cuộc đối thoại với chính bản thân mình: liệu mình có đủ kiên nhẫn để lắng nghe một câu chuyện được kể bằng nhịp của chính nó, chứ không phải nhịp của bảng hỏi, đủ khiêm tốn để nhận ra những gì mình “biết” từ sách vở chỉ là một phần rất nhỏ của một bức tranh lớn hơn nhiều. Và hơn tất cả, mình muốn được ở trong một cộng đồng không phải của mình, để nhìn lại những gì vốn đã quen thuộc với bản thân bằng một con mắt khác.
Con đường
Con đường lên thôn không có tên trên tấm bản đồ mà mình vẫn tiện mở ra xem đường mỗi ngày. Nó chỉ tồn tại trong bước chân của những người đã đi qua nó đủ nhiều để biến nó thành một “con đường”. Sương mù nuốt lấy từng khúc cua. Bọn mình, hai con người đến từ hai đất nước khác nhau, chỉ còn biết lặng im trước sự hùng vĩ của núi rừng, một sự hùng vĩ nhắc mình nhớ mình nhỏ bé đến nhường nào, giữa đại ngàn và giữa một vùng đất mới. Bánh xe lăn đều trên những con dốc, cái lạnh cứa vào mu bàn tay, tiếng nước chảy róc rách đâu đó giữa những vách núi mà mình không thể nhìn thấy. Những mơ hồ trong cảnh quan và trong suy nghĩ ấy dần dần dẫn mình đến với một đời sống khác, mà khi đó mình chưa biết rằng, chính đời sống đó – trong tất cả những mơ hồ chưa được gọi tên của nó – là điều sẽ dạy mình nhiều nhất trong 21 ngày sắp tới.
Thực địa không phải để khai thác
Trước khi chuyến nghiên cứu thực địa này bắt đầu, nhiều người đã hỏi mình rằng: đi thực địa để làm gì, khi mọi thứ đã có thể tra trên internet, khi dữ liệu đã ở đó, chờ được khai thác? Câu hỏi ấy giả định rằng thực địa chỉ là một phương pháp thu thập, một hình thức biến con người và ký ức của họ thành dữ liệu cho bài tập của mình. Và đúng là mình đã mang về nhiều giờ ghi âm, những trang ghi chép quan sát và một bộ dữ liệu hoàn chỉnh hơn. Nhưng những gì ở lại với mình thì phần nhiều không nằm trong bất kỳ dữ liệu mã hóa nào.
Mình học được nhiều hơn từ việc đi hỏi chuyện người dân và được họ kể cho nghe những câu chuyện về cuộc đời của họ, về trải nghiệm của họ với những thứ mình chưa từng nhận ra đó là một vấn đề. Điều có lẽ còn quý giá hơn cả những câu chuyện được kể, là những khoảnh khắc mình không cần hỏi gì cả, khi mình được cho phép trở thành một phần rất nhỏ trong cuộc sống thường nhật của họ, chỉ để quan sát mọi thứ tự nhiên diễn ra mà không cần câu hỏi nào dẫn dắt.
Những khoảnh khắc không cần câu hỏi
Đó là những ngày bọn mình đi theo các anh chị ra ruộng bậc thang hái rau, đi thả dê, thả trâu. Mọi người cho bọn mình hiện diện trong cả niềm vui lẫn nỗi buồn của họ, từ những bữa cơm chào đón người thân đi làm ăn xa trở về, cho đến những nghi thức trang nghiêm của một đám ma. Mỗi buổi sáng, bọn mình thức dậy trong tiếng gà gáy ngay bên dưới sàn nhà, trong làn gió lạnh len qua mái nhà, trong tiếng dao thái sắn đều đặn của chủ nhà, và bao giờ cũng có tiếng gọi vọng lên, giục bọn mình dậy ăn sáng. Những điều ấy chẳng liên quan gì đến “câu hỏi nghiên cứu” mà bọn mình mang theo từ giảng đường. Nhưng chính chúng, chứ không phải bảng hỏi hay những bản ghi âm phỏng vấn, mới là thứ dệt nên cái mà mình đang cố gắng hiểu: đời sống, trong hình hài chưa bị cắt gọt để vừa với bất kỳ khung lý thuyết nào.
Hai đôi mắt
Một món quà mình không ngờ tới là được nhìn chuyến đi qua hai đôi mắt: của mình và của người bạn đồng hành đến từ Thụy Điển. Những điều mình luôn xem là hiển nhiên lại là điều khiến bạn tò mò nhất. Ngược lại, bạn để ý những chi tiết mà mình đã quen thuộc đến mức không còn nhận thấy. Chính sự khác biệt giữa hai góc nhìn đã khiến mình nhận ra rằng ngay cả những điều mình tưởng đã hiểu rõ cũng chỉ thực sự hiện lên khi được soi chiếu từ một người khác.
Kết
Mình nhớ về những đôi bàn tay đã lao động để có thể chào đón bọn mình theo cách nồng ấm nhất. Hai mươi mốt ngày không đủ để mình hiểu hết một cộng đồng đã sống ở đây qua bao thế hệ. Nhưng nó đủ để mình học được một điều rằng nghiên cứu, xét cho cùng, không phải là việc mang về những câu trả lời, mà là việc để mình được thay đổi bởi những người đã tin tưởng cho mình bước vào đời sống của họ, dù chỉ trong một khoảng thời gian rất ngắn.
